Otyłość, uznawana przez Światową Organizację Zdrowia (WHO) za globalną epidemię, jest jednym z najpoważniejszych problemów zdrowotnych współczesnego świata. To przewlekła choroba metaboliczna charakteryzująca się nadmiernym gromadzeniem tkanki
tłuszczowej, które negatywnie wpływa na zdrowie i prowadzi do licznych powikłań. W artykule omówimy mechanizmy powstawania otyłości, jej przyczyny, konsekwencje zdrowotne oraz najskuteczniejsze metody leczenia i zapobiegania.

Definicja i klasyfikacja
Otyłość jest definiowana jako nadmierna masa ciała w stosunku do wzrostu, mierzona za pomocą wskaźnika masy ciała (BMI, ang. Body Mass Index). Wartości BMI są klasyfikowane w następujący sposób:
• Prawidłowa masa ciała: BMI 18,5–24,9 kg/m²
• Nadwaga: BMI 25–29,9 kg/m²
• Otyłość I stopnia: BMI 30–34,9 kg/m²
• Otyłość II stopnia: BMI 35–39,9 kg/m²
• Otyłość III stopnia (olbrzymia): BMI ≥ 40 kg/m²

Ważnym uzupełnieniem BMI jest pomiar obwodu talii, który pozwala ocenić rozmieszczenie tkanki tłuszczowej. Otyłość brzuszna (wisceralna) występuje, gdy obwód talii przekracza 80 cm u kobiet i 94 cm u mężczyzn, i jest szczególnie groźna, ponieważ wiąże się z wyższym ryzykiem chorób sercowo-naczyniowych i metabolicznych.

Przyczyny otyłości

Otyłość jest chorobą wieloczynnikową, wynikającą z interakcji czynników genetycznych, środowiskowych i behawioralnych.

Czynniki genetyczne

  • Wiele genów jest związanych z predyspozycją do otyłości, np. mutacje w genie MC4R (receptora melanokortyny 4) czy genie FTO.
  • Genetyka może wpływać na tempo metabolizmu, apetyt, skłonność do odkładania tkanki tłuszczowej oraz reakcję na bodźce środowiskowe, takie jak dieta czy aktywność fizyczna.
  • Dieta wysokokaloryczna: Nadmierne spożycie żywności przetworzonej, bogatej w cukry proste i tłuszcze trans, jest kluczowym czynnikiem ryzyka.
  • Brak aktywności fizycznej: Siedzący tryb życia, brak regularnego ruchu i praca biurowa sprzyjają dodatniemu bilansowi kalorycznemu.
  • Zaburzenia snu: Krótkie i nieregularne spanie zakłóca równowagę hormonalną, zwiększając apetyt i ryzyko gromadzenia tkanki tłuszczowej.

Czynniki środowiskowe i styl życia

Czynniki hormonalne i metaboliczne

  • Insulinooporność: Zwiększony poziom insuliny w odpowiedzi na glukozę sprzyja magazynowaniu tłuszczu.
  • Hiperleptynemia: W otyłości występuje oporność na leptynę, hormon regulujący apetyt.
  • Zaburzenia hormonalne, takie jak niedoczynność tarczycy, zespół policystycznych jajników (PCOS) czy nadczynność kory nadnerczy (zespół Cushinga), mogą sprzyjać przybieraniu na wadze.
  • Stres, depresja, zaburzenia lękowe oraz objadanie się emocjonalne są istotnymi czynnikami ryzyka.

Czynniki psychologiczne

Konsekwencje zdrowotne otyłości
Otyłość wiąże się z wieloma powikłaniami zdrowotnymi, które obejmują różne układy i narządy.

1. Choroby metaboliczne
• Cukrzyca typu 2: Nadmiar tkanki tłuszczowej powoduje insulinooporność, która jest kluczowym mechanizmem prowadzącym do cukrzycy.
• Dyslipidemia: Podwyższony poziom cholesterolu LDL i trójglicerydów, a obniżony poziom cholesterolu HDL zwiększają ryzyko miażdżycy.
2. Choroby sercowo-naczyniowe
• Otyłość znacząco zwiększa ryzyko nadciśnienia tętniczego, choroby wieńcowej, niewydolności serca i udaru mózgu.
• Otyłość brzuszna wiąże się z podwyższonym stanem zapalnym i stresem oksydacyjnym, które przyspieszają rozwój miażdżycy.
3. Zaburzenia hormonalne
• U kobiet otyłość może prowadzić do nieregularnych cykli miesiączkowych, niepłodności i hiperandrogenizmu (np. w PCOS).
• U mężczyzn obniża poziom testosteronu, co może prowadzić do zaburzeń erekcji i spadku libido.
4. Choroby układu oddechowego
• Zespół bezdechu sennego: Nadmiar tkanki tłuszczowej wokół szyi utrudnia przepływ powietrza podczas snu.
• Astma i ograniczenia wydolności oddechowej są częstsze u osób otyłych.
5. Nowotwory
• Otyłość zwiększa ryzyko niektórych nowotworów, w tym raka piersi, jelita grubego, endometrium, trzustki i wątroby.
6. Problemy ortopedyczne i ból przewlekły
• Nadmiar masy ciała obciąża stawy, powodując chorobę zwyrodnieniową stawów, zwłaszcza kolan i bioder.
7. Problemy psychiczne
• Otyłość wiąże się z niską samooceną, depresją, izolacją społeczną i stygmatyzacją.

Diagnostyka otyłości
1. Wywiad i badanie przedmiotowe
• Ocena masy ciała, wzrostu i BMI.
• Pomiar obwodu talii i bioder w celu oceny rozmieszczenia tkanki tłuszczowej.

2. Badania laboratoryjne
• Glukoza na czczo, HbA1c (w kierunku cukrzycy).
• Lipidogram (cholesterol całkowity, LDL, HDL, trójglicerydy).
• Hormony tarczycy (TSH, FT4), kortyzol, testosteron (u mężczyzn), prolaktyna i LH/FSH (u kobiet).
3. Badania obrazowe
• USG jamy brzusznej w celu oceny stłuszczenia wątroby.
• DEXA (absorpcjometria podwójnej energii) w ocenie składu ciała.

Leczenie otyłości
1. Zmiana stylu życia
• Dieta: Redukcyjna dieta niskokaloryczna, oparta na produktach niskoprzetworzonych, zbilansowana pod względem makroskładników.
• Aktywność fizyczna: Zalecane jest co najmniej 150 minut umiarkowanego wysiłku tygodniowo, np. spacery, jazda na rowerze, ćwiczenia siłowe.
2. Terapia behawioralna
• Praca z psychologiem lub terapeutą nad zmianą nawyków żywieniowych i radzeniem sobie z objadaniem się emocjonalnym.3. Farmakoterapia
W niektórych przypadkach stosuje się leki wspomagające redukcję masy ciała, np.:
• Orlistat: Hamuje wchłanianie tłuszczów w przewodzie pokarmowym.
• Leki inkretynowe (GLP-1): Zmniejszają apetyt i poprawiają kontrolę glikemii.
• Naltrekson/bupropion: Działa na ośrodki nagrody i sytości w mózgu.
4. Chirurgia bariatryczna
W przypadku otyłości olbrzymiej lub nieskutecznego leczenia zachowawczego rozważa się operacyjne metody leczenia, takie jak:
• Gastric bypass (ominięcie żołądkowe).
• Sleeve gastrectomy (rękawowa resekcja żołądka).
• Balon żołądkowy (czasowe zmniejszenie objętości żołądka).

Profilaktyka otyłości
1. Edukacja zdrowotna: Promowanie zdrowego stylu życia w szkołach i mediach.
2. Wprowadzenie programów wspierających aktywność fizyczną, np. darmowe zajęcia sportowe.
3. Regulacje prawne dotyczące reklamy żywności wysokoprzetworzonej.
4. Podnoszenie świadomości na temat psychologicznych aspektów jedzenia i radzenia sobie ze stresem.

Podsumowanie
Otyłość jest chorobą o złożonym podłożu, która wymaga holistycznego podejścia do diagnostyki, leczenia i profilaktyki. Dzięki współpracy między pacjentem, lekarzem, dietetykiem i psychologiem możliwe jest skuteczne zarządzanie masą ciała oraz zapobieganie powikłaniom.